Գլխավոր > Նյութեր > հոդվածներ > ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՈՐՊԵՍ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՈՐՊԵՍ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

«Կայսրության բեկորներին»՝ իրենց առկախված դիրքի շնորհիվ, հատուկ է համադրող մի կարողություն, որը կարող է շարժման մեջ դնել «հայ-մարդկանց» և «ազդեցության գործակալաների» ընդարմացած զանգվածը, կապ ստեղծելով մի դեպքում՝ արևմտյան քաղաքակրթության խորքային կորիզի՝ լուսավորչության դիալեկտիկայի, մյուսում՝ Ագռավաքարում ննջող ազգային ներուժի այն բաղադրիչի միջև, որը չի զլանում (և կարևորը՝ չի վախենում) իր իսկ արմատների քննական, նաև քննադատական վերլուծությունից և իր հայ-լինելը համարում է ոչ միայն շնորհ, այլև առաջադրանք:

Ինչպե՞ս է հնարավոր մշակույթը արդի Հայաստանում

Այս` համարյա կանտյան թվացող հարցադրումն ընթերցողի ուշադրությանը ներկայացնելով, հայոց դարավոր պատմության ընթացքում ձեւավորված եւ մշակութային աշխատանքի հետագա ծավալման ուղղությունն ու բնույթը պայմանավորող հոգեւոր հարացույցների ուսումնասիրության խնդիրը չէ, որ նկատի ունեմ: Նման կարծրատիպերի գոյության մասին հարցն էլ իրավասու կլիներ, քանի որ ծագում է անխուսափելիորեն հայ մշակույթի հնարավորության պայմաններին նվիրված շատ թե քիչ համապարփակ ամեն մի ուսումնասիրության ընթացքում: Ես էլ եմ փորձել այդ թեման շոշափել` խիստ հպանցիկ եւ անկատար` ինչպես անցյալում, այնպես էլ վերջերս` քսաներորդ դարի մեր երեք մեծերին նվիրված իմ նախորդ ակնարկում: Այսօր, սակայն, խոսքս մշակույթի հնարավորության սոցիալական պայմանների մասին է, կամ ավելի ճիշտ` մշակույթ արտադրելու եւ վերարտադրելու այն համակարգի, որն ի վերջո, բոլոր ակնառու տարբերություններով հանդերձ, պահպանում է իր ընդհանրությունը հասարակական, այդ թվում՝ նյութական արտադրության բոլոր մնացած ոլորտների հետ:

Հարցումս արդարացված է նաեւ այնքանով, որ հայ հասարակության` վերջին տասնամյակում ապրած հիմնարար ցնցումը նախ եւ առաջ քաղաքական-հասարակական բնույթի է եղել, եւ տրամաբանական է ենթադրել, որ նրան հաջորդած հոգեւոր եւ մշակութային փլուզումները ոչ միայն ազգային կերտվածքի յուրահատկությամբ են պայմանավորված, այլեւ սոցիալական մեխանիզմների կազմաքանդման անվերահսկելի թափով:

Բանը հա՞ց է

- Բայց ինչու՞ պետք է ազգային մշակույթն այդպիսի խիստ եւ անմիջական կախվածության մեջ գտնվի սոցիալական կառույցից,- կհարցնի ընթերցողը: Չէ՞ որ հայերս դարեր շարունակ զրկված ենք եղել պետականությունից, իսկ երբեմն էլ սեփական հասարակություն կոչվածից, բայց մեր մշակույթը` միշտ լուսեղեն եւ ոսկեղենիկ, մեզ հետ է եղել մեր բոլոր դեգերումների ընթացքում. ինչպես ազգային պետության ծաղկման, այնպես էլ նրա ցավալի կորստյան շրջաններում: Եվ իզուր չէ, որ Հայաստան աշխարհը միշտ իր հոգեւոր կրկնակն է ունեցել` ի դեմս Տերյանի «Երկիր Նաիրի»-ի մեջ մարմնավորում ստացած հոգեւոր Հայաստանի, որի արմատները ոչ թե սոցիալական կառույցի պատեհապաշտությամբ են ուժեղ, այլ ազգային ոգու մշտագո ավանդույթով: Բոլորս էլ, իհարկե, հասկանում ենք սոցիալական պայմանների կարեւորությունը` հայտնի է. նկարիչը պետք է վաճառի իր նկարը, գրողը` գիրքը, եւ ուսուցիչն էլ, բնական է, պետք է վարձատրվի: Սակայն հանճարն ու ոգեշնչումը, ներեցե՛ք, նյութական բաներ չեն, եւ մշակույթն էլ հաց չէ, որ փռում թխես (քանզի ասված է` ո՛չ միայն հացիվ, այլեւ բանիվ Աստծո): Այնպես որ մշակույթի արտադրության եւ վերարտադրության համակարգի մասին ձեր դատողությունները, առավել եւս` նյութական արտադրության հետ արված համեմատությունն առնվազն անտակտ են, եթե ոչ սկանդալային:

Այսպես կարող է ասել մեր ուշիմ ընթերցողը եւ լիովին իրավունք կունենա բացատրություն ակնկալել:

Ներխուժում

Մի բանում ընթերցողն իրավացի է անշուշտ. մեր մշակույթին իսկապես հատուկ է եղել զարմանալիորեն ինքնաբավ մի հավասարակշռություն` նա միշտ իր սեփական ակունքներից է սնվել, միեւնույն ժամանակ բաց մնալով օտար մշակույթների բարերար ազդակների եւ գրավիչ գաղափարների առջեւ: Այդ բացությունը ոչ միայն չի բացառել, այլեւ ենթադրել է որոշակի ապահովության աստիճան, որը պետականազուրկ դարաշրջաններում նվաճվել է օտար միջավայրում ինքնության ամրոց լինելու` դեռեւս Վարդանանց ժամանակներից հայտնի գիտակցության շնորհիվ: Հայոց կենսաշխարհը՝ «մենք»-ի եւ «ուրիշ»-ի իր ընդգծված տարբերակմամբ, ձեւավորել է պահպանողական այն հակակշիռը, որ մեր մշակույթը զերծ է պահել չափից դուրս կտրուկ կամ չափից դուրս արմատական փոփոխություններից` սոցիալական կամ մշակութային: Ազդեցություններն էլ հաճախ եկել են հեռվից, ընկալվել որպես փորձարարություն, փորձաշրջան են անցել, մինչ իրենց վերջնական տեղն են գտել հայկական մշակույթի դասական նմուշների գանձարանում:

Այսօր, սակայն, իրավիճակն էապես փոխված է, քանի որ խոսքն առանձին նմուշների փոխառնման մասին չէ, այլ հասարական կյանքի ողջ համակարգի արմատական փոխակերպման` պարտադրված  արդեն իսկ նրանով, որ Հայաստանի` աշխարհի առաջ բացվելը եւ աշխարհի` Հայաստան ներխուժելը, իրենց բոլոր ձեւախեղումներով հանդերձ, ոչ միայն կատարված, այլեւ անդարձելի իրողություններ են այլեւս:  Ուրեմն նաեւ հայկական մշակույթը ստիպված է այսօր գործել այն կանոններով, որն իրեն պարտադրում է «նորա ժամանակը»:

Ժամանակը եւ նրա մշակույթը

Ժամանակի, այսինքն արդյունաբերական հասարակության գիտության եւ մշակույթի խորազնին բնութագրությունը տվել է դեռեւս 1938-ին Մարտին Հայդեգերը, եւ կարծում եմ, որ դրանից հետո անցած երկու քառորդ դարը միայն հաստատել են նրա դիտարկումները: Արդի գիտություններն, ըստ  Հայդեգերի, միայն այնժամ են որպես գիտություն ընկալվում, երբ ունակ են լինում ներկայանալու հիմնարկության ձեւով: Հիմնարկության կառույցն անհրաժեշտ է, որպեսզի հետազոտությունը ձեռնարկության բնույթ ձեռք բերի: Հիմնարկության գործունեությունը չի սահմանափակվում որոշակի արդյունքներ ստանալով. այն ուղղված է այդ արդյունքներից բխող հաջորդ քայլերի եւ խնդիրների մշակմանն ու իրականացմանը, որով եւ հետադարձ կապ է առաջանում արդյունքների եւ հետագա շարժման ուղղությունների միջեւ: Սեփական արդյունքների հիման վրա ինքն իրեն ողղորդելու այդ պարտադրվածությունն ի ցույց է դնում արդի հետազոտության արտադրական բնույթը: Գիտական հիմնարկություններն իրենց հերթին փոխկապակցված մի ամբողջություն են կազմում, որի միջոցով իրականացվում է մշտական վերարտադրման շղթան: Այդ գործընթացը հետզհետե հանգեցնում է գիտության մեջ գործող մարդու բոլորովին այլ տիպարի հայտնվելուն: Ուսյալը որպես այդպիսին անհետանում է: Նրան փոխարինելու է գալիս հետազոտողը, որը ձեռնարկության մաս է կազմում: Ուսյալի գիտելիքները հաճախ որպես ինքնանպատակ էին ընկալվում` նրանց գործնական օգտագործման խնդիրը երկրորդական էր հենց իր` գիտնականի համար: Հետազոտողի գիտելիքը ապրանք է. այն ձեռք է բերվում գոյություն ունեցող պահանջարկից ելնելով եւ նախատեսվում է վաճառքի համար: Հետազոտողի հացն ապահովողը ձեռնարկությունն է, եւ ոչ թե ուսյալ լինելը: Հետազոտողն այլեւս տնային գրադարանի պահանջ չունի` նա մշտապես ճանապարհորդում է. նա բանակցում է ժողովներում եւ տեղեկություններ է ստանում կոնգրեսներում: Նա պարտավորություններ է ստանձնում հրատարակիչների հանդեպ: Սրանք են որոշում, թե ինչ գրքեր է նա գրելու ապագայւմ: Հրատարակչական գործի աճող նշանակության բացատրությունը միայն այն չէ, որ հրատարակիչներն ավելի լավ գիտեն հասարակայնության պահանջները կամ ավելի լավ ձեռներեցներ են, քան հեղինակները: Նրանց գործունեությունն ավելի շուտ պլանավորող եւ կազմակերպող բնույթ ունի, որը գրական գործերի վաղօրոք նախատեսված լույս ընծայման միջոցով աշխարհի որոշակի պատկեր է ձեւավորում հասարակայնության համար: Երկերի ժողովածուների, գրքաշարերի եւ գրպանի հրատարակությունների գերակայությունն այսօրվա շուկայում նույն այդ գրահրատարակչական աշխատանքի հետեւանքն է, քանի որ նման շարքերը եւ ժողովածուները ոչ միայն առավել հեշտությամբ եւ արագությամբ են ուշադրություն գրավում, այլ նաեւ առավել լայն ճակատ են ստեղծում ուղղորդված ազդեցության համար:

Ակնհայտ է, որ այն ամենը, ինչ Հայդեգերն ասում է գիտական արտադրության վերաբերյալ, առանց էական փոփոխությունների կիրառելի է նաեւ գեղարվեստական գրականության, նկարչության, երաժշտության, ընդհանրապես մշակույթի եւ կրթության ցանկացած բնագավառի նկատմամբ: Մշակույթը ոչ միայն սպառողի կարիք ունի, այլեւ սպառումը կազմակերպող եւ հետագա շարունակական սպառման ուղղությունները նախանշող ձեռնարկչական համակարգի:

Ոչ վաղ անցյալում

Մշակութային ձեռնարկության հասկացությունը, այս կամ այն վերապահումով, կիրառելի է նաեւ Խորհրդային Հայաստանում գոյություն ունեցած մշակութային արտադրության նկատմամբ: Շուկայական պահանջարկի եւ պետպատվերի տարբերությունն էական չէ մեզ հետաքրքրող համատեքստում` իզուր չէր Հայդեգերը դեռեւս երեսնականներին շեշտում ամերիկյան եւ խորհրդային տեխնոկրատական մշակույթների ներքին նույնությունը: Հայաստանն էլ մասն է կազմել այդ ընդհանուր համակարգի, եւ մեր ոչ հեռու անցյալի հպարտությունը հանդիսացող Մերգելյան ինստիտուտի, Բյուրականի աստղադիտարանի կամ Ա. Խաչատրյանից սկիզբ առնող երաժշտական դպրոցի գոյությունը հնարավոր է եղել այնքանով, որքանով որ նրանք Խորհրդային Միության ընդհանուր գիտական, կրթական, մշակութային ցանցի մեջ են ընդգրկված եղել: Հենց այդ պատճառով էլ արդար չեն, խորհրդային մշակութային համակարգում եղած դրականը չպահպանելու վերաբերյալ այսօր հնչող մշտական կշտամբանքները` խնդիրն այն չէ, որ այդ համակարգը դրական կողմեր չի ունեցել, այլ այն, որ հնարավոր չէ պահպանել մասը, երբ այլեւս չկա ամբողջը:

Գործատուները եւ արհեստավարժները

Մշակույթի ձեռնարկային բնույթն առավել սրվում է ազատ շուկայական հարաբերությունների հետագա տարածման ընթացքում: Պատահական չէր, որ հետպատերազմական շրջանում Մաքս Հորքհայմերը եւ Թեոդոր Ադորնոն ներմուծեցին եւ քաղաքացիության իրավունք տվին «մշակութային արդյունաբերություն» հասկացությանը: Մշակույթ ստեղծողի փոխակերպումը աստծո կայծն իր մեջ կրողից մշակութային ճակատի աշխատավորի` կատարյալ է դառնում: Եվ դա կապ չունի օժտվածության աստիճանի հետ. այսպես, քսաներորդ դարասկզբին Թոմաս Մաննը, ի հեճուկս իր ծննդավայրի նեղճակատ վաճառականների, հպարտությամբ արձանագրում էր, որ գրական աշխատանքով իր վաստակած գումարն իրեն ոչ միայն մեծ առանձնատուն գնելու, այլեւ այն էլեկտրականությամբ լուսավորելու հնարավորություն է ընձեռել, Շառլ Ազնավուրն իր «Ինքնակենսագրության» մեջ իրեն հաջողության հասած մարդ է անվանում, այն դեպքում, երբ հայտնի է, որ Մարսել Պրուստը մշտապես տառապել է գրչակիցների կասկածամիտ եւ սառը վերաբերմունքից, քանի որ մեծահարուստ ընտանիքից սերած լինելով, գրականությամբ օրվա հացը վաստակելու անհրաժեշտություն չի ունեցել եւ, հետեւաբար, համքարությանը չի պատկանել: Մշակույթ արտադրողն այսպիսով, նաեւ համքարությանը պատկանող արհեստավարժ է, որն ի վերջո պարտադրված է աշխատանք որոնել: Եւ այստեղ մեծագույն կարեւորություն է ստանում այն հարցը, թե ո՞վ եւ ի՞նչ պահանջմունքներից ելնելով է նրան աշխատանք առաջարկում: Քանի որ գործատուի բնութագիրը, բնականաբար, անմիջականորեն կախված է տվյալ հասարակության շրջանակներում մշակութային ձեռնարկության կազմակերպման յուրահատկությունից:

Դաշտերն, ուր մենք կանգնած ենք

Այսօրվա Հայաստանում մշակույթի գործիչների հիմնական գործատուն շարունակում է պետությունը մնալ. պետական բյուջեից են կերակրվում ուսուցիչները, բուհական դասախոսների մեծ մասը, երաժշտական համույթների, պետական թատրոնների անձնակազմները, թանգարանների, գրադարանների, այլ մշակութային օջախների աշխատակիցները: Միեւնույն ժամանակ հայտնի է, որ պետական վարձատրությունն անբավարար է նույնիսկ ամենահամեստ չափանիշներով ձեւված արժանապատիվ կյանք ապահովելու համար, եւ ահա` մշակույթի գործիչը հավելյալ եկամուտ տվող գործատու է փնտրում: Հենց դրանում էլ դրսեւորվում է շուկայի անցնող հասարակության երկճեղքվածությունը` կարգավիճակը մենք ստանում ենք պետությունից, իսկ ապրուստը փորձում ենք հայթայթել, մշակութային մեր արտադրանքը համապատասխանության մեջ դնելով շուկայի պահանջներին: Համապատասխանության մեջ դնելու այս գործառույթը չափազանց կարեւոր է հենց մշակութային արդյունաբերության ճակատում. չէ՞ որ մշակույթի գործիչն ի վերջո ստեղծագործող է (չմոռանանք ոգեշնչման, աստծո կայծի, ուղեղային մորմոքի եւ էլի նման բաների մասին), հետեւաբար համարում է, որ ինքը ծնվել է անելու համար հենց այս, եւ ոչ թե այն: Բայց արի ու տես, որ գործատուն էլ պատրաստ է վճարել միայն այն դեպքում, եթե նա համաձայնի անել հենց այն, եւ ոչ թե այս: Եւ այստեղ ահա սկսվում է փոխադարձ համաձայնեցման, փոխզիջումների որոնման այն շրջանը, որը նույնպես իր` բավական կարծր շրջանակն ունի, որը խախտելու պարագայում, ինչպես գործատուն, այնպես էլ արհեստավարժը պարզապես կընդհատեն բանակցությունները, բերելով միեւնույն ազդու փաստարկը. «Այստե՛ղ եմ կանգնած եւ այլ կերպ չեմ կարող»: Ուրեմն պետք է լինեն նաեւ որոշակի թեմատիկ դաշտեր, որոնց հողի վրա կարող է նվաճվել փոխադարձ համաձայնությունը: Որո՞նք են այդ դաշտերը ժամանակակից Հայաստանում:

«Հայ-մարդիկ»

Հայաստանի մշակութային լանդշաֆտում առկա ամենակարեւոր համաձայնության դաշտը զբաղեցնող գործատուների եւ արհեստավարժների յուրահատուկ տեսակը կանվանենք «հայ-մարդ»: Իհարկե, գծիկով, սիրելի ընթերցող, անշուշտ գծիկով, քանի որ մշակութային ձեռնարկությունն այդ դաշտում աշխատացնողներն իրենց հայ լինելուն տալիս են ոչ միայն պրեդիկատիվ, այլեւ ատրիբուտիվ նշանակություն` հայությունը սոսկ որոշակի էթնիկ-մշակութային հանրությանը պատկանալու հանգամանք չէ նրանց համար, այլ մարդ-արարածի վճռորոշ եւ անքակտելի մի հատկություն` նաեւ գործողությունների հիմնական դրդապատճառ, որն իր լեզվական հիմնավորումն է ստանում «ես, որպես հայ-մարդ…» արտահայտության պարբերական օգտագործման շնորհիվ: Հասկանալի է, սակայն, որ մշակութային ձեռնարկության գործարկման կանոնները պահանջում են, որպեսզի այդ անքակտելի հատկությունն այնուամենայնիվ օտարվի իր կրողից, վերածվի ապրանքի եւ վաճառքի հանվի մի ասպարեզում, ուր գնողներն էլ հիմնականում հայ-մարդիկ են: Հենց այդպիսով էլ ապահովվում է արդյունաբերական շրջապտույտն այդ կարեւոր դաշտում, որն ի դեպ զգալիորեն դուրս է գալիս Հայաստանի սահմաններից, քանի որ ապավինում է ոչ միայն հայրենի բարերարների, այլեւ սփյուռքի մեր հայրենակիցների բարեհոգի օժանդակությանը: Համաձայնության այս դաշտն զգալի դրական ներուժ ունի: Սակայն նրանում իրականացվող նախգծերը խիստ տարասեռ են. հայ մշակույթի նվիրական գանձերն ուսումնասիրելու եւ դրանց  հասարակայնությանը ներկայացնելու շնորհակալ աշխատանքից մինչեւ ոչնչի չպարտադրող առասպելաբանական մտավարժանքները, որոնցում ազգային պատմության ակունքները հասցվում են մինչեւ նախադինոզավրյան ժամանակները:

Մշակութային արդյունաբերության տեսակետից հայ-մարդկանց հիմնական բացթողումն այն է, որ նրանք մինչ այժմ չեն ստեղծել այն հիմնարկային համակարգը, որով պիտի ապահովվի ձեռնարկի շարունակականությունը` սեփական արդյունքների հիման վրա իր հետագա գործունեության ուղղորդման օրինաչափ կանոնը: Նույնիսկ ավանդական ազգային հիմնարկությունների գործունեությունն այս դաշտում միշտ չէ, որ իրականացվում է երկարաժամկետ եւ հաստատուն կարգով, որն, օրինակ, հնարավորություն կտար ամենատարբեր հայ-մարդկանց պլանավորելու իրենց մասնակցությունը ձեռնարկության  աշխատանքին եւ վստահ լինելու, որ հաճախորդին առաջարկած իրենց ապրանքը գնահատվելու է նախօրոք հայտնի ֆորմալ եւ անփոփոխ չափանիշներով: Խանութն այստեղ առավելապես հուզական լիցքի հիման վրա է գործում:

«Ազդեցության ագենտները»

Փոխարենը ֆորմալ չափանիշների պակաս չի զգում արհեստավարժների մյուս մեծ խումբը, որին մենք կանվանենք ազդեցության ագենտներ: «Ագենտ» եմ ասում, որ ընթերցողը «գործակալ» չկարծի, քանզի ագենտից իսկ արդեն լավ հոտ չի գալիս՝ ինչ որ սադրիչ բան կա այդ բառի մեջ, այնինչ խոսքս, աստված մի արասցե, թշնամու մասին չէ, այլ մեր մշակույթի նվիրյալների այն խաղաղ ջոկատի, որ ստիպված է ապավինել օտար գրանտներին կամ, հայերեն ասած, արեւմուտքի զարգացած երկրների եւ միջազգային կազմակերպությունների այն դրամաշնորհներին, որոնք խրախուսում են հասարակության արդիականացման գործընթացը մեզանում: Քանի որ խոսքն արեւմտյան ստանդարտների ներմուծման մասին է, հենց սրանով էլ նրանք որպես օտար ազդեցության փոխանցողներ` ագենտներ են ընկալվում: Բայց թվում է, որ հասարակությունն էլ իր մեծամասնության մեջ վերցրած, դեմ չէ այդ ստանդարտների յուրացման գործին: Ինչո՞ւ այդ դեպքում չեն անհետանում այդ մարդկանց նկատմամբ եղած որոշակի կասկածն ու օտարության զգացումը: Պատճառներն այստեղ, ըստ իս, երկուսն են:

Նախ, արդիականացման այն մոդելը, որն առաջարկվում է զարգացող կամ, մեր պարագայում, անցումային երկրների համար, սովորաբար ներկայանում է սխեմատիզմի հասցված հանձնարարականների ձեւով` օտարված արեւմտաեւրոպական մշակույթի այն սնուցող հիմքից, որում նրանք ծագել են: Գործնական առումով սա, իհարկե, հասկանալի է` «արդիականացման տեսությունների» առաջին ալիքը ստեղծվել է վաթսունականների սկզբին, երբ գաղութային լծից ազատված պետություններում քաղաքական եւ սոցիալական համապատասխան մեխանիզմների արագ ձեւավորման կարիք կար, եւ ոչ ոք չէր պատրաստվում աֆրիկական այս կամ այն երկրում տեղական վարչակարգի կազմավորման կամ ֆինանսական շուկայի տարրական մեխանիզմների ապահովման աշխատանքներն սկսել 16-րդ դարից սկիզբ առած բողոքական էթիկայի կամ 17-18 դարերում ծավալված լուսավորչական գաղափարների նրբությունների քննարկումից, առավել եւս` արմատավորումից: Ու թեեւ իրավիճակն ու մոտեցումներն այսօր արմատապես այլ են, արդիականացման դեղատոմսերի սխեմատիզմը անխուսափելի է մնում, առաջացնելով տեղական մշակույթի կրողների դիմադրությունը նույնիսկ այն դեպքում (եւ դա նաեւ մեր դեպքն է), երբ սեփական եւ դասական-եւրոպական մշակույթների ներքին հարազատությունը կասկած չի հարուցում:

Երկրորդ պատճառն այն է, որ արդի հետարդյունաբերական հասարակության մեջ գործող մեխանիզմներն օբյեկտիվորեն հեռացել են եվրոպական կենսաշխարհի պատմական հիմքից եւ հարաբերական ինքնուրույնություն ձեռք բերել: Այդ փաստը ոչ միայն մեզանում, այլեւ արեւմուտքում մեծագույն անհանգստություն է առաջացնում: Ա. Գեհլենն իրողությունը հետեւյալ կերպ է բանաձեւել. «Լուսավորությունը մեռել է, բայց նրա հետեւանքները շարունակում են իրենց վազքը»: Լա՛վ, խոսքն այստեղ լուսավորության մասին է, բայց ի՞նչ ասենք մենք, հայերս, որ դեռ այսօր էլ եվրոպականության արմատը ոչ թե նպատակադիր ռացիոնալիզմի, լուսավորության կամ Ռեֆորմացիայի, այլ քրիստոնեության եւ այլ կրոնների հակադրության մեջ ենք փնտրում:

Ավանդական եւ հետարդիական արժեքների անսպասելի այդ անհապատասխանությունն է, որ օտարման զգացողություն է առաջացնում: Դրա համար էլ, երեւի, համաձայնության երկրորդ դաշտում կերակրվող մշակույթի գործիչներին «գրանտակեր» են ասում, որ «գործակալ» չասեն. պրագմատիկ շահադիտությանը մեզանում միշտ էլ հատուկ ներողամտությամբ են վերաբերվել` գործ է, մարդն անում է... Այս խանութն էլ այսպես է գործում:

Մենք՝ «կայսրության բեկորներս»

«Կայսրության բեկոր» ասելով, համայնավարության անցած դարաշրջանի նկատմամբ կարոտախտով տառապողներին նկատի չունեմ, այլ նրանց, որոնց համար ներքնապես օտար են եղել ԽՍՀՄ կարգերը: Այդ մարդիկ ձեւավորվել են խորհրդային օրոք, ապրել եւ աշխատել են խորհրդային երկրում, շարժվել են նրա առաջադրած խաղի կանոններով, բայց փորձել են, իրենց ստացած կրթության (ի դեպ` լավ կրթության) հիման վրա ինքնուրույն մտածել: Դրանով էլ ազատամիտ են եղել: Ո՛չ դիսիդենտ՝ ես պնդում եմ այդ հասկացութունների տարբերակման անհրաժեշտությունը: Եւ ահա, երբ ազատական դրամատիրության ճանապարհը բռնած ազգային պետականության տեսլականն իրականացման շանս է ստանում, հանկարծ պարզվում է, որ երեկոյան խոհանոցային զրույցների ժամանակ այդպիսի կրքոտությամբ քննարկվող իրենց գաղափարները, որոնք ի դեպ ծագել էին խորհրդային մշակութային քաղաքականության ծիրում մատչելի դարձած համաշխարհային հոգեւոր գանձերի յուրացման շնորհիվ, առանձնապես չեն հետաքրքրում ո՛չ հայ-մարդկանց եւ ո՛չ էլ ազդեցություն փոխանցողներին: Առաջիններին մտահոգում է այն հանգամանքը, որ կայսրության բեկորների հայրենասիրությունը զուրկ է արմատական միանշանակության պաթոսից, երկրորդները կուզեին նրանցում առավել ցայտուն արտահայտված տեսնել այն ուրույն կեցվածքը, որ ժամանակակից արեւմուտքում գնալով ավելի է գնահատվում եւ կոչվում է «political correctness»: Էլ չխոսենք այն մասին, որ երկու կողմերն էլ պարզապես «զահլա չունեն» նման բաներով զբաղվելու, քանի որ, յուրաքանչյուրն իր ձեւով, ձեռնարկության, այսինքն՝ գործի մարդ է:

Ճերմակ ագռավների այդ ցաքուցրիվ խումբը համաձայնության սեփական դաշտ չունի: Դրա փոխարեն նա ունի մեկ այլ առավելություն, որն արժանի է ամենասեւեռուն ուշադրության: Դա նրա առկախ, լուսանցքային բնույթն է, որի շնորհիվ` հանգամանքներից ելնելով` նա կարող է գործել ինչպես հայ-մարդկանց, այնպես էլ ազդեցություն փոխանցողների արտադրական դաշտերում: Կայսրության բեկորների` տարբեր դաշտերում մշակութային արտադրական պրոցեսին մասնակցելու այդ ունակությունը երկու հնարավոր բացատրություն ունի.

- կամ դա անտարբերություն է ցանկացած սկզբունքային դիրքորոշման նկատմամբ, ուրեմն՝ իրոնիկ հեռավորության պահպանում, ասել կուզի` մասխարություն,

- կամ էլ՝ կայսրության բեկորներին հատուկ առկախված դիրքից բխող համադրող մի կարողություն, որը շարժման մեջ է դնում «հայ-մարդկային» եւ «գործակալական» հարացույցների ընդարմացած զանգվածը, կապ ստեղծելով մի դեպքում՝ արեւմտյան քաղաքակրթության խորքային կորիզի՝ լուսավորչության դիալեկտիկայի, մյուսում՝ Ագռավաքարում ննջող ազգային ներուժի այն բաղադրիչի միջեւ, որը չի զլանում (եւ կարեւորը՝ չի վախենում) իր իսկ արմատների քննական, նաեւ քննադատական վերլուծությունից եւ իր հայ-լինելը համարում է ոչ միայն շնորհ, այլեւ առաջադրանք:

Այդ երկրորդ դեպքում կայսրության բեկորներն ի զորու կլինեն լարված ձգողության տարածություն ստեղծելու ոչ միայն հայ-մարդկանց եւ գործակալների, այլեւ հայոց ոսկեղենիկ եւ արեւմտյան ճաճանչափայլ մշակույթների միջեւ: Սա է լինելու կայսրության բեկորների նպաստը մշակութային ձեռնարկության դարաշրջանում շահագրգիռ երկխոսության, հետեւաբար նաեւ՝ համաձայնության ընդհանուր դաշտի կայացման գործին:

Տեքստը գրել է 2002-ին եւ առաջին անգամ ներկայացվել է www.arvest.am կայքում։

0 մեկնաբանություն

Մուտք


Գրանցում